Bornholm od średniowiecza należy do Danii, z kilkoma przerwami: przez 50 lat (1525–1575) zarządzała nim Lubeka, w 1658 r. na kilka miesięcy przejęła go Szwecja, a w latach 1940–1946 okupowali go kolejno Niemcy i Armia Czerwona. Poniżej znajdziesz najważniejsze daty, ślady historii, które zobaczysz na wyspie, i odpowiedź na pytanie, czy Bornholm należał kiedyś do Polski.
Wyspa leży w połowie drogi między Skandynawią a południowym wybrzeżem Bałtyku, na północ od ujścia Odry. Dlatego od starożytności łączyła szlaki handlowe, a później była ważnym punktem do kontroli żeglugi i stawką w sporach Danii, Lubeki i Szwecji. Na Bornholmie nigdy nie było typowych wsi: od czasów prehistorycznych ludzie mieszkali w rozproszonych zagrodach, a w epoce wikingów wyspę podzielono na cztery okręgi (duń. herreder).
Początki Bornholmu
Bornholm należy do najlepiej przebadanych archeologicznie regionów Danii. Pierwsi rolnicy (kultura pucharów lejkowatych) zbudowali tu ok. 3500–3300 p.n.e. nieliczne dolmeny. Z epoki brązu pochodzą kurhany i ryty naskalne Madsebakke w Allinge-Sandvig, największe stanowisko tego typu w Danii. W Sorte Muld w Ibsker archeolodzy znaleźli ok. 2300 złotych blaszek z wizerunkami ludzi (guldgubber) z VI–VII w. Z końca epoki wikingów i wczesnego średniowiecza zachowało się ponad 40 kamieni runicznych z lat 1050–1150: stawiano je tu jeszcze wtedy, gdy w reszcie Danii ten zwyczaj już zanikł.
Czy Bornholm należał do Polski?
Nie, Bornholm nigdy nie należał do Polski
Od średniowiecza był duński – z przerwą na rządy Lubeki i kilka miesięcy pod władzą Szwecji. Związki z południowym brzegiem Bałtyku były jednak bliskie. Geologicznie wyspa leży na krawędzi tarczy skandynawskiej, na granicy z Basenem Duńsko-Polskim. W IX–XIII w. utrzymywała kontakty ze Słowianami z południowego wybrzeża, a w 1259 r. arcybiskup Lund z pomocą Wendów, czyli Słowian z tego wybrzeża, zdobył królewski zamek Lilleborg. W maju 1945 r. Armia Czerwona wywiozła z Bornholmu niemieckich żołnierzy statkami do Kołobrzegu, a od 2012 r. w lesie Almindingen żyją żubry sprowadzone z Polski.
Kościoły rotundowe i obrona wybrzeża
Chrześcijaństwo dotarło na Bornholm w połowie XI w. Pierwsze kościoły były drewniane, ale szybko zastąpiły je kamienne, po jednym w każdej z 15 parafii. Na przełomie XII i XIII w. powstały cztery kościoły rotundowe: Østerlars, Olsker, Nylars i Ny Kirke. Służyły też jako magazyny i schronienia na wypadek najazdów z południowo-wschodniego Bałtyku. Więcej o nich piszę w tekście o kościołach rotundowych na Bornholmie.
Grody, Lilleborg i Hammershus
Pierwszymi królewskimi twierdzami na wyspie były Gamleborg i zbudowany ok. 1150 r. Lilleborg w dzisiejszym lesie Almindingen. W 1149 r. król musiał oddać trzy z czterech okręgów wyspy arcybiskupowi Lund, który pod koniec XIII w. zbudował na północy Hammershus. Król i arcybiskup przez ponad 200 lat spierali się o zamek i prawo do podatków z Bornholmu. W czasie powstania 1658 r. stacjonowała tu szwedzka załoga, a w 1743 r. zamek ostatecznie opuszczono. Dziś to największe ruiny zamku w północnej Europie.
Przeczytaj teżZamek Hammershus. 🏰 Największe ruiny zamku w Europie PółnocnejRuiny zamku Hammershus na 74-metrowej skale: bezpłatny wstęp przez cały rok, centrum Brohuset, parking, autobusy 2 i 10, wizyta z psem i spacer przez Hammeren.
Ruiny są dostępne przez cały rok i bezpłatnie, a obok działa centrum dla odwiedzających Brohuset z wystawą o historii zamku.
Bornholm pod rządami Lubeki (1525–1575)
W 1525 r. król Fryderyk I oddał Bornholm w lenno Lubece na 50 lat – w zamian za pomoc w wypędzeniu Chrystiana II. Potem wyspa wróciła pod zarząd duński. W 1624 r. Chrystian IV utworzył na Bornholmie milicję, a wzdłuż wybrzeża powstało wyjątkowo dużo szańców. W 1645 r. Szwedzi zajęli wyspę, ale po zawarciu pokoju została przy Danii.
Dlaczego Bornholm jest duński? Powstanie 1658
Pokój w Roskilde
Po przegranej wojnie, na mocy pokoju w Roskilde (1658), Dania musiała oddać Bornholm Szwecji. Szwedzkie rządy trwały kilka miesięcy.
8 grudnia 1658
Spiskowcy pojmali w Rønne szwedzkiego komendanta Johana Printzenskölda, a gdy próbował uciec, Villum Clausen zastrzelił go z pistoletu. Załoga Hammershus poddała się bez jednego strzału.
29 grudnia 1658
Delegacja powstańców przekazała wyspę królowi Fryderykowi III jako jego dziedziczną własność.
27 maja 1660
Pokój kopenhaski potwierdził powrót Bornholmu do Danii.
Przywódcy i skutki
Przywódcą powstania był Peder Olsen z Hasle, a do najbardziej znanych uczestników należeli Jens Kofoed i Poul Ancher. Powstańcy liczyli na przywileje, np. zwolnienie z podatków, ale król ich nie przyznał. Dlatego Bornholm jest dziś duński, choć sąsiednia Skania została przy Szwecji.
XVII–XIX wiek: forty, granit i turystyka
Po powstaniu Bornholmem rządził bezpośrednio król. W 1684 r. otwarto bazę floty na Christiansø, a w 1688 r. ufortyfikowano Rønne. Na wyspie nie obowiązywało przywiązanie chłopów do ziemi (duń. stavnsbånd), a król sprzedał swoje gospodarstwa dzierżawcom. W XIX w. rozwinęło się wydobycie granitu (piaskowiec koło Nexø łamano już od lat 50. XVIII w.), regularne rejsy i spółdzielczość. Pod koniec XIX w. przyjechali pierwsi turyści, a po 1900 r. wyspę przecięła wąskotorowa kolej; linia Rønne–Nexø działała do 1968 r.
II wojna światowa i okupacja radziecka (1940–1946)
Niemcy zajęli Bornholm 10 kwietnia 1940 r. W maju 1945 r. niemiecki komendant odmówił kapitulacji przed Armią Czerwoną, więc 7 i 8 maja radzieckie samoloty zbombardowały Rønne i Nexø. Zginęło 10 cywilów z Bornholmu. Żołnierze radzieccy przybyli 9 maja i zostali do 5 kwietnia 1946 r. Szczegóły opisuję w tekście Bornholm w czasie II wojny światowej.
Po wojnie i dziś
Zbombardowane w 1945 r. Rønne i Nexø odbudowano z pomocą duńskich architektów, a Szwecja podarowała 300 drewnianych domów z wyposażeniem: 225 stanęło w Rønne, 75 w Nexø. Te „szwedzkie domy” (svenskehuse) do dziś tworzą osobne osiedla. W czasie zimnej wojny Bornholm był wysuniętą placówką Danii, a do lat 80. nie odbywały się na nim ćwiczenia wojsk NATO. W 2003 r. pięć gmin wyspy połączono w jedną, Bornholms Regionskommune.
Chcesz zobaczyć ślady tej historii na miejscu? Zacznij od ruin Hammershus, kościołów rotundowych i grodzisk Gamleborg oraz Lilleborg, a ogólne informacje o wyspie znajdziesz w przewodniku Wyspa Bornholm w pigułce.
Planujesz wyjazd na Bornholm? Prom ze Świnoujścia do Ystad pływa przez cały rok. Bilet kupisz online w Omio, a z Ystad na wyspę płynie katamaran Bornholmslinjen.
Linki ze strzałką są partnerskie: jeśli coś przez nie zarezerwujesz, dostanę niewielką prowizję · dlaczego?
Podoba Ci się ten przewodnik? Bardzo się cieszę. Mógł powstać dzięki temu, że niektóre linki są partnerskie – oznaczam je strzałką. Nie wiąże się to dla Ciebie z żadnymi dodatkowymi opłatami. Jak zarabia ten przewodnik
