Bornholm w czasie II wojny światowej: okupacja, bombardowanie i Sowieci (1940⁠–⁠1946)

Dla reszty Danii II wojna światowa skończyła się 4⁠–⁠5 maja 1945 r. Na Bornholmie trwała prawie rok dłużej: 7 i 8 maja radzieckie samoloty zbombardowały Rønne i Nexø, a Armia Czerwona została na wyspie do 5 kwietnia 1946 r. Poniżej po kolei: okupacja niemiecka, bombardowanie, 11 miesięcy obecności żołnierzy radzieckich i ślady tych wydarzeń, które zobaczysz na wyspie. Wcześniejsze dzieje wyspy znajdziesz w tekście historia Bornholmu.

Bornholm przed wojną

Przed wojną Bornholm żył głównie z rolnictwa i rybołówstwa, a od przełomu XIX i XX w. także z turystyki. Wyspa należała do Królestwa Danii, a od wybrzeża Pomorza dzieliło ją ok. 100 km. Lotnisko pod Rønne budowano od 1937 r., a otwarto je w listopadzie 1940 r., już pod okupacją niemiecką.

Niemiecka okupacja Danii i Bornholmu

Niemcy zaatakowały Danię 9 kwietnia 1940 roku w ramach operacji Weserübung, której celem było zabezpieczenie dostępu do Norwegii. Dania, nie mając realnej możliwości obrony, skapitulowała w ciągu kilku godzin. Na Bornholm niemieccy żołnierze dotarli dzień później, 10 kwietnia 1940 r.

Przez pięć lat na wyspie stacjonował niewielki garnizon: 500⁠–⁠1000 żołnierzy i oficerów. Polska historyczka Magda Gawinecka-Woźniak opisuje tę okupację jako łagodną, choć Niemcy stopniowo włączali Bornholm do swoich działań wojennych. Sytuacja zmieniła się dopiero w ostatnich tygodniach wojny.

Działa, nasłuch i rakiety V1/V2

W 1940 r. Niemcy zaczęli budować dwa stanowiska dział przy Dueodde, ale w 1941 r. przerwali prace: po ataku na ZSRR uznali wojnę morską na Bałtyku za mniej prawdopodobną. Kriegsmarine testowała przy wyspie okręty podwodne, a w Levka i Snogebæk działały stacje nasłuchowe. Najważniejsze okazało się jednak obserwowanie prób rakiet V1 i V2, które wystrzeliwano z Peenemünde nad Bałtyk.

Kilka rakiet spadło na wyspę. W Bodilsker policjant Johs. Hansen i porucznik marynarki Chr. Hassager Christiansen narysowali i sfotografowali szczątki jednej z nich, a informacje trafiły do aliantów w Londynie. W ostatnich miesiącach wojny na Bornholm przybywało coraz więcej niemieckich żołnierzy wycofujących się przed Armią Czerwoną. Komendantem wyspy został wtedy oficer marynarki Gerhard von Kamptz.

Bombardowanie Rønne i Nexø (7⁠–⁠8 maja 1945)

4 maja 1945 r. wieczorem Duńczycy usłyszeli w radiu o kapitulacji wojsk niemieckich w Danii, wynegocjowanej przez marszałka Montgomery’ego. Niemcy na Bornholmie ją zignorowali. 5 i 6 maja przypłynęło tu ponad 10 tys. niemieckich żołnierzy i uchodźców, a im dłużej utrzymywano wyspę, tym więcej ludzi można było ewakuować na zachód, z dala od Armii Czerwonej. Von Kamptz miał rozkaz poddać się tylko Brytyjczykom lub Amerykanom, ale ci na Bornholm nie przypłynęli.

Okupacja sowiecka Bornholmu

9 maja 1945 r. po południu, gdy weszła w życie bezwarunkowa kapitulacja Niemiec, do Rønne przybyli pierwsi żołnierze radzieccy. Od razu zaczęli zbierać niemieckich żołnierzy i w ciągu kilku dni wywieźli ich wszystkich statkami do Kołobrzegu (wtedy Kolberg). Armia Czerwona została jednak na wyspie na 11 miesięcy. Formalnie była siłą wyzwoleńczą, ale z czasem mieszkańcy zaczęli ją postrzegać jako nowego okupanta. Władze radzieckie nie zgadzały się na przysłanie na Bornholm duńskiego wojska, a wielu mieszkańców bało się, że Rosjanie nie odejdą – przez cały ten czas nie było pewne, czy wyspa nie stanie się częścią ZSRR.

Żołnierze radzieccy mieszkali w obozach poza miastami. Wielu przyszło prosto z frontu wschodniego, szerzył się alkoholizm, a kilku zmarło z zatrucia alkoholem. Według Królewskiej Biblioteki Duńskiej żołnierze dopuścili się w tym czasie 20 gwałtów, kilku napaści i rabunków. Mieszkańcy w tym samym czasie odbudowywali zbombardowane Rønne i Nexø.

Wyzwolenie i powrót Bornholmu do Danii

Na początku 1946 r. rządy Danii i ZSRR wymieniły noty dyplomatyczne. Dania zapytała, czy ZSRR wycofa wojska, skoro z reszty kraju wyjeżdżają ostatni Brytyjczycy. Moskwa odpowiedziała, że tak, jeśli Dania sama, bez udziału obcych wojsk, zapewni ochronę Bornholmu. W marcu ogłoszono porozumienie, od 15 marca na wyspę przypływali duńscy żołnierze, a 5 kwietnia 1946 r. ostatni żołnierze radzieccy odpłynęli z portu w Rønne. Na Bornholmie ten dzień obchodzi się jako właściwy dzień wyzwolenia.

Odbudowa trwała jeszcze kilka lat. Szwecja podarowała 300 prefabrykowanych drewnianych domów z wyposażeniem: 225 stanęło w Rønne, 75 w Nexø, a pierwsi mieszkańcy wprowadzili się już we wrześniu 1945 r. Te „szwedzkie domy” (svenskehuse) do dziś tworzą osobne osiedla. Odbudową Rønne kierował architekt Willy Hansen i udało mu się zachować dawny charakter miasta.

Bornholm w czasie zimnej wojny

Nota z 1946 r. przez dziesięciolecia wpływała na duńską politykę. Kolejne rządy rozumiały ją tak, że na Bornholmie nie mogą przebywać żadne obce wojska, także sojusznicze z NATO, do którego Dania należy od 1949 r. Według historyka z Bornholms Museum była to nadinterpretacja noty, ale pozwalała nie podnosić napięcia na Bałtyku. Dopiero rząd Poula Schlütera w latach 80. zerwał z tą praktyką (lex.dk podaje 1985 r.). Od 2000 r. obce wojska regularnie ćwiczą na wyspie, początkowo także żołnierze rosyjscy.

W czasie zimnej wojny Bornholm był wysuniętą placówką Zachodu: z duńskich radarów na wyspie obserwowano ruchy wojsk radzieckich, wschodnioniemieckich i polskich. Na wyspę uciekali też ludzie z bloku wschodniego – łodziami rybackimi, kajakami, a raz nawet rowerem wodnym. Na cmentarzu w Allinge pochowano 30 żołnierzy radzieckich, którzy zmarli na Bornholmie w latach 1945⁠–⁠1946, m.in. przy wybuchu miny i z zatrucia alkoholem. Przy ich pomniku ambasada Rosji co roku składa wieniec.

Dziedzictwo okupacji sowieckiej

Bornholm po 2022 roku: ćwiczenia i nota z 1946 r.

Pełnoskalowa wojna Rosji z Ukrainą znów przypomniała o znaczeniu wyspy. W kwietniu 2022 r. premier Mette Frederiksen odpowiedziała ambasadorowi Rosji, że nie powinien mieszać się w rozmowy Danii z USA o możliwej obecności amerykańskich żołnierzy, także na Bornholmie. Gdy w maju 2022 r. Amerykanie ćwiczyli na wyspie, ambasador Władimir Barbin ostrzegł, że może to zmienić Bornholm „z wyspy pokoju w potencjalny przyczółek wojskowy”.

Ślady wojny na Bornholmie – co zobaczyć

📚 Źródła (7)

1. Jakob Seerup (Bornholms Museum), hasło „Bornholms besættelse 1940⁠–⁠1946”, lex.dk
2. Hasło „Bornholms historie”, lex.dk
3. Det Kgl. Bibliotek, „The final liberation of Bornholm”
4. Bornholms Museum, wystawa „WW II & Cold War”
5. Magda Gawinecka-Woźniak, „The History of the Bornholm Island in the Years 1940⁠–⁠1946”, „Studia Maritima” 26 (2013), s. 69⁠–⁠88
6. Bolius, „300 huse var Sveriges gave til et bombet Bornholm”
7. Forsvaret, „Danish and Polish forces will be training together on Bornholm” (4.05.2026)

Stan na 17.10.2026.

Linki ze strzałką są partnerskie: jeśli coś przez nie zarezerwujesz, dostanę niewielką prowizję · dlaczego?

Podoba Ci się ten przewodnik? Bardzo się cieszę. Mógł powstać dzięki temu, że niektóre linki są partnerskie – oznaczam je strzałką. Nie wiąże się to dla Ciebie z żadnymi dodatkowymi opłatami. Jak zarabia ten przewodnik